|
Tourette Sendromu (TS) ayni sekilde tekrar tekrar meydana gelen istençdisi, hizli, ani hareketler veya sesler içeren tiklerle karakterize edilen nörolojik veya “nörokimyasal” bir rahatsizliktir.
Belirtileri arasinda yer alanlar:
1. Her zaman ayni anda olmasa da rahatsizligin bazi dönemlerinde birden fazla bedensel tiklerin (motor) ve bir veya daha fazla sesle ilgili (vokal) tiklerin varligi;
2. Tiklerin hemen hemen her gün birçok kez (genellikle nöbetler halinde) veya bir yildan daha uzun bir süre boyunca aralikli olarak meydana gelmesi;
3. Tiklerin sayisinda, sikliginda, türünde, yerinde, siddetinin artisinda ve azalmasinda dönemsel olarak görülen degisiklikler. Belirtiler bazen haftalarca veya aylarca ortadan kalkabilir; ve
4. atak yaparak 18 yasindan önce yeniden ortaya çikabilir.
Tipik olarak tikler, gerginlik ve stres sonucunda (fakat bu nedenle degil) artmakta, gevseme veya ilgi çekici bir is üzerinde dikkatin yogunlasmasiyla azalmaktadir. TS'li kisiler sadece rahatsizligin kendisiyle ugrasmakla kalmayip, genellikle bir de bunlara eklenen utanç yükünü tasimak zorunda kalirlar.
TS tiklerinin iki kategorisi ve bunlara özgü bazi yaygin örnekler sunlardir:
Basit:
Motor – Göz kirpma, bas sallama, omuz silkme ve yüz eksitme;
Vokal – Bogaz temizleme, viyaklama ve diger gürültüler, burun çekme ve dil saklatma.
Karmasik:
Motor – Ziplama, diger insanlara veya esyalara dokunma, koklama, dönme hareketleri ve çok nadir olmakla birlikte çarpma veya kendini isirma gibi kendi kendisini yaralayici hareketler;
Vokal – Konu disi sözcükler veya cümlecikler söyleme, isitilen bir sesi, sözü veya cümleyi tekrarlama (echolalia) ve nadir durumlarda toplumda hos karsilanmayan sözcükleri seslendirme (coprolalia). TS'de görülebilecek tikler veya tik benzeri belirtiler serisi çok genistir. Genellikle bazi belirtilerin karmasikligi aile üyelerini, arkadaslari, ögretmenleri ve isverenleri o kadar sasirtir ki, bu kisiler yapilan hareketlerin veya sesli ifadelerin “istençdisi” olduguna inanmakta güçlük çekerler.
Çocuklarda TS belirtileri ortaya çikmadan önce hiperaktivite belirtileri görülebilir. DEHS'nin göstergelerinden bazilari:
* dikkati yogunlastirma güçlügü
* baslanan isi bitirmeyi basaramama
* dinlemiyor görünme
* dikkatin kolayca dagilmasi
* genellikle düsünmeden hareket geçme
* kolayca cesareti kaybetme, çaba göstermekten vazgeçme, yilginliga kapilma
* sürekli bir faaliyetten digerine geçme
* büyük ölçüde denetim gereksinimi
* ve genel bir hareketlilik, yerinde duramama.
Yetiskinlerde DEHS belirtilerini, asagidaki davranislarla sergileyebilir:
* asiri derecede düsüncesizce, fevri davranis
* dikkati yogunlastirma güçlükleri
* ve sürekli hareket etme ihtiyaci
Hiperaktivitesiz DES yüksek hareketlilik düzeyi disinda yukaridaki tüm belirtileri içermektedir.
Ögrenme Güçlükleri – örnegin disleksi, okuma, yazma ve algilama güçlükleri, görsel/bedensel entegrasyon problemleri.
Davranis problemleri – takintili zorlayici kisilik özellikleri, dikkat problemleri, TS belirtilerine bagli kendine güvensizlik ve yetersiz okul basarisi sonucunda ortaya çikabilir.
Uyku bozukluklari – kisinin uykusunda gezinmesi veya konusmasini, uykuya dalmakta gecikmeyi ve sik sik uyanmayi kapsayabilir.
Dürtüleri kontrol etme güçlügü – bu durumda rutin etkilesimler uygunsuz davranislar sonucunda hizla önemsizden yikiciya uzanan seviyelerde isyankarliga ve sebep olan olayin önemiyle orantisiz öfkeli bir karsi çikisa ve saldirganliga kadar varabilmektedir.
En yaygin olarak görülen ilk belirti yüzde olusan bir tiktir, örnegin hizla göz kirpma veya agizda segirme. Bununla birlikte, ilk isaret örnegin bogaz temizleme ve burun çekme gibi istençdisi sesler veya kol bacak tikleri de olabilir. Bazilarinda, rahatsizlik birden çok hareket ve sesle birdenbire baslamaktadir. Nedeni tam olarak anlasilamamistir. Ancak son arastirmalar, rahatsizligin beyin kimyasallarindan (nörotransmitter) biri olan dopaminin anormal metobalizmasindan kaynaklandigina dair dikkate deger kanitlar sunmaktadir. Büyük olasilikla serotonin gibi diger beyin kimyasallari da rahatsizlikta etkilidir.
TANI
TS tanisi, belirtilerin gözlenmesi ve bunlarin baslangiçta ortaya çikis öyküsünün degerlendirilmesiyle konmaktadir. TS'nin tanimlanmasinda etkili olabilecek hiçbir kan tahlili, röntgen veya baska tibbi tahlil yoktur. Ancak, doktor nadiren de olsa TS'yle karistirilabilecek diger rahatsizlik olasiliklarini ortadan kaldirmak için bir EEG, CAT taramasi veya belli kan tahlilleri isteyebilir.
Genetik arastirmalari TS dahil, tik bozukluklarinin farkli aile bireylerinde çesitli belirtiler verebilen baskin bir gen veya genler araciligiyla nesilden nesile tasindigini göstermektedir. Bu genin TS'li kisinin kendi çocuklarinda ortaya çikma olasiligi yaklasik %50'dir. Ancak gen kendisini daha hafif tik rahatsizliklariyla TS olarak veya tik belirtileri içermeyen takintili zorlayici davranis belirtileriyle gösterebilir. TS hastalarinin ailelerinde hafif tik bozukluklari ve takintili zorlayici (obssesive compulsive) davranislarin yaygin olarak görülme sikliginin normalden daha yüksek oldugu bilinmektedir.
Çocugun cinsiyeti de genin veya genlerin kendini göstermesi üzerinde etkili olmaktadir. TS'li bir kisinin erkek çocugunda rahatsizligin ortaya çikma olasiligi, kiz çocugunda ortaya çikma olasiligindan üç kat fazladir. Ancak kalitsal yolla geni veya genleri alan çocuklarin yalnizca küçük bir azinliginda belirtiler tedavi gerektirecek kadar agir olacaktir. Bazi durumlarda TS kalitim yoluyla geçmeyebilir, genetik bir baglanti bulunamadigindan bu gibi durumlar “münferit” olarak tanimlanmaktadir.
TEDAVİ
TS'li kisilerin büyük çogunlugunda tikler veya görülen davranis belirtileri, bu kisilerin yasamlarini belirgin olarak sekteye ugratmamakta, bu nedenle de ilaç tedavisine gerek duyulmamaktadir. Ancak, islevselligi önleyen belirtilerin kontrol altina alinmasina yardimci olan ilaçlar mevcuttur.
Diger tedavi türleri de yardimci olabilir. Bazen psikoterapi TS'li bir kisiye destek olabilir ve ailesinin TS'le ilgili psikososyal problemlerin üstesinden gelmesine yardimci olabilir. Bazi davranis terapileri bir tiki daha kabul edilebilir baska bir tikle degistirmeyi ögretebilir. Gevseme tekniklerini kullanmak ve/veya “biofeedback” uzun süren yüksek stres dönemlerinde yararli olabilir.
Ailenin Tavri
TS'li çocuklarin anne babalari anlayislilik ve asiri koruyuculuk arasindaki ince çizgide ilerlemek zorundadir. Muayyen zamanlarda bazi eylemlerin gerçekten TS nedeniyle mi, yoksa rahatsizlik maskesi ardina gizlenerek bilinçli olarak mi yapildigina karar vermek durumunda kalabilirler. Bu nedenle ebeveynler uygun tepkilerin neler olacagini önceden belirlemek zorundadir. Çocuk, mümkün oldugunca sosyal ortamda kabul edilemez davranisi kontrol altinda tutmaya ve bunun yerine kabul edilebilir bir davranis getirmeye tesvik edilmelidir. Anne babalar, TS'li çocuklarina olanaklar elverdigince bagimsizlik firsati vermeye yönelmeli, ancak bazi çocuklar bu tür belirtileri çevresindekileri kontrol altina almak için kullanmaya kalkisabileceginden bunu önlemek amaciyla kati olmayan, fakat kesin sinirlamalar getirmelidir. |
